Ben te Raa  
schrijver · fotograaf · websitemaker  

De teloorgang van de Atlantische zalm

Ooit was er een tijd dat zalm zo overvloedig in Europa voorkwam dat er niet eens in werd gehandeld. Men ving zalm voor eigen consumptie, om het land mee te bemesten of om aan de varkens te voeren.

De overvloedige beschikbaarheid heeft ook het verhaal voortgebracht dat dienstmeisjes in hun arbeidscontract het aantal dagen lieten opnemen waarop ze geen zalm wilden eten. Een leuk verhaal. Het klopt niet. De mens heeft al in de middeleeuwen de zalm met regels proberen te beschermen maar de impact van overtredingen van die regels was uiteindelijk veel groter. Zalm werd in voorgaande eeuwen al schaars en dus te duur om aan dienstmeisjes te serveren.

Landschap
De zalm is een vis met een bijzondere levenscyclus. Hij wordt geboren in rivierwater, trekt naar zee om zich in een aantal jaren vol te eten en keert dan terug naar zijn geboorteplek om er te paaien en te sterven. De betekenis van de zalm voor het landschap is misschien wel een van de minst bekende aspecten. De zalm verkrijgt 90% van zijn lichaamsgewicht op zee. Dit diersoort transporteert dus grote aantallen nutriënten vanuit de oceanen naar het continent. In Alaska, waar nog op grote schaal een natuurlijke zalmtrek voorkomt, vormen ze een belangrijke voedselbron voor beren. De grizzly’s langs de Golf van Alaska zijn met hun 300 kilogram de grootste beren ter wereld, dankzij de zalm. Er zijn jonge zalmen gezien die eten van zalmkadavers. Maar ook de flora floreert. Bomen groeien aantoonbaar sneller langs zalmrijke rivieren. Zalm heeft ook effect gehad op de fysieke omgeving. Graffelbeddingen op rivierbodems zijn massaal omgewoeld om zalmeieren te kunnen herbergen.

Regelgeving
Mensen snapten al vroeg hoe het leven van een zalm er op belangrijke onderdelen ongeveer uitziet. Dat blijkt wel uit beschermende regelgeving. De oudste, bekende regel over zalm dateert van het jaar 1030 en is opgesteld door de Ierse Koning Malcom II. Hij stelde een vangstseizoen in, in de wetenschap dat je op het ene moment beter wel en het andere moment beter geen zalm kunt vangen. Niet snel daarna kwamen er ook regels om obstakels in rivieren te verbieden; men wist dat een zalm de rivier op moet kunnen zwemmen om voor nageslacht te zorgen.

Dankzij de beschermende regels en ondanks de overtredingen gaat het nog lang goed met de zalm. Gratis is de vis niet meer maar de zalm is nog altijd goedkoper dan vlees. De Engelse adel jaagt nog onbekommerd met honden op de zalm.

Het tij keert. Grootschalige handel in zalm begint in 1786 als vanuit Schotland voor het eerst zalm wordt vervoerd op ijs. In de 19e eeuw gaat het aantoonbaar mis als gevolg van overbevissing, obstakels in rivieren en waterverontreiniging. In 1821 wordt in de Thames de grootste zalm in Brits water gevangen: 38 kilo. Spoedig daarna is alle zalm uit de Thames verdwenen. Halverwege die eeuw zijn het alleen nog de rijken die zich zalm kunnen permitteren.

De mens slaagt er na de Tweede Wereldoorlog in de zalm een bijna definitieve slag toe te brengen als de vangst verplaatst wordt van rivieren en riviermondingen naar de oceaan. Vooral oostelijk van Canada en rondom Groenland liggen voedselrijke wateren waar de Atlantische zalm uit Canada, Amerika en Europa naar toe zwemt om zich te voeden.

Boter
Je kunt nauwelijks landen aanwijzen die geen boter op hun hoofd hebben als het om overbevissing gaat maar het zijn in dit geval vooral de Denen die bij Groenland op zalm vissen. Ze gebruiken sonar en illegale nylon netten om de vriezers van hun drijvende fabrieken te vullen. Landen als Canada en Amerika gaan zich als eerste ernstig zorgen maken want daar zien ze steeds minder zalm in hun rivieren terugkeren. Eind jaren zestig worden in internationaal verband al voorstellen gedaan voor een complete ban op het vissen van zalm in de Atlantische oceaan. Die halen het niet, onder andere de Denen zijn tegen. Bekende personen worden ingezet om de Deense bevolking op andere gedachten te brengen, waaronder de zanger en acteur Bing Crosby, zelf half Deen. De Deense regering reageert met een verbod op de verkoop van zijn platen. De Amerikanen gaan verder en willen een boycot van Deense goederen. Een speciale wet daarvoor wordt in 1971 onder president Nixon aangenomen.

Henry Kissinger
De Deense regering ziet zich uiteindelijk gedwongen te gaan onderhandelen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Henry Kissinger, laat zich twee keer per dag op de hoogte brengen van de ‘salmon negotiations’, omdat hij zich zorgen maakt over de effecten van de kwestie op de NAVO. Uiteindelijk gaan de Denen akkoord met een gefaseerde vermindering van oceaanvisserij.

Tegelijkertijd gaan ze dichter onder de kust van Groenland vissen en laten schepen registreren onder Poolse en Panamese vlag om onder de vangstbeperkingen uit te komen. Canada gaat verder met beperkende regels voor de vangst van zalm net als Amerika. Amerika beperkt ook de consumptie van Atlantische zalm. Engeland daarentegen, het land had zich verzet tegen zalmvisserij op de Atlantische oceaan, laat de zalmvisserij onder haar kusten volop toe, ook op zalm die terugkeert om te paaien. ‘We hebben het altijd zo gedaan’ verweert de Engelse minister van landbouw en visserij zich.

Engeland is desondanks nog steeds een land waar in het wild levende zalm voorkomt, net als Ierland, Noorwegen en IJsland. Maar de schade is groot. Wilde Atlantische zalm kom je in reguliere viswinkels niet tegen, ook niet met keurmerken die aangeven dat het om duurzame visvangst gaat. Om een wilde zalm te eten zonder je te schamen over het wangedrag van mensen moet je nu zalm uit Alaska eten. Onze oceaan en onze rivieren zijn zo goed als leeg.

Ben te Raa